شهروند 1204 ـ پنجشنبه 20 نوامبر 2008

وضعیت جغرافیایی خوزستان، یا سوزیانای قدیم، بسیار شبیه به وضعیت جغرافیایی اطراف رودخانه دجله و فرات است. اطراف رودخانه کارون و جلگه خوزستان اولین بار به طور علمی توسط دو کاوشگر انگلیسی به نام های کنییر و مونت آیت در سال 1810 مورد بازدید واقع شد. آن ها اولین کاشفان سرچشمه های کارون و پیگیر مسیر کارون در جلگه بودند. مسافرت آن ها در سال 1810 میلادی شروع شد و پس از پیمودن بخش هایی از جلگه خوزستان معلوم شد که این جلگه به وسیله سه رود کرخه، کارون و جراحی آبیاری می شود. این محققان مسیر خود را در خلاف جهت کارون ادامه می دادند و هر کجا که از سختی راه باز می ایستادند راه های میان بر انتخاب می کردند. گاهی نیز بیماری یا صعوبت راه آن ها را کلا از حرکت باز می داشته است. مونت آیت شوشتر را جزو آبادترین شهرهای آن روز می داند. بناهای سنگی و دو طبقه شهر، وجود زیرزمین های گود و خنک کنده شده در دل صخره ها، پل های قدیمی، آسیاب ها و آب نماها، پل عظیم شاپور دوم بر روی رود دز، وجود حیوانات وحشی، حتی شیر، در باتلاق های اطراف دزفول و شوشتر از مسائل جالب توجه کاوشگران آن روزگار بوده است. اکثر خارجیان و سیاحان آن زمان، بیشتر به دنبال خط سیر اسکندر بوده اند. یافتن مسیری که سربازان اسکندر پیموده اند تا به تخت جمشید برسند همواره از نظر تاریخی مورد توجه بوده است. راولینسن، افسر انگلیسی و وابسته نظامی دولت انگلستان در ایران، از پیشگامان کشف سرچشمه های کارون و نقشه برداری علمی منطقه است. او در سال 1836 از شوش، شوشتر، دزفول، قلعه مونگاشت و مسجدسلیمان بازدید کرد و از رودخانه درگذشت. تا آن زمان اطراف این رودخانه مورد بررسی دقیق قرار نگرفته بود. او اولین اروپایی بود که توسط دو نفر دیگر به نام های اشی و آنیس وست (هر دو انگلیسی) در سال 1836 میلادی توانست نقشه صحیحی از جریان کارون یا اسلوب نقشه برداری تهیه کند.

آن ها سرزمین بین فرات و کارون و ترعه بهمنشیر و کارون الاعمی (کارون کور) و نهرهای آن را مطالعه کردند. دلتای بزرگ خوزستان را نیز بررسی کردند و بر آن شدند که با کشتی بخار کلیه مسیرهای قابل کشتیرانی را بپیمایند. اما به سبب وجود مشکلات تنها توانستند که با قایق خود را تا بند قیر برسانند.

شش سال بعد انگلیسی دیگری به نام سلبی نظریاتی راجع به خطوط تجارتی بین کارون با شهرها و انبارهای غله ایران داد. هدف او این بود که امکان برقراری کشتیرانی بخاری را از اهواز به سمت بالا مورد مطالعه قرار دهد. او به وسیله کشتی بخار از اهواز به سمت شعبه شطیط تا پنج مایلی، و در آب گرگر تا یک مایلی شوشتر، و در آبدر تا سیزده مایلی دزفول پیش رفت. سلبی گیاهان و جانوران جزایر بین این رودها را شرح داده است.

از دیگر کاشفان و پویندگان کارون می باید از لایارد نام برد. این کاشف انگلیسی در سالهای 1840 تا 1842 در ایلات بختیاری به هر سو مسافرت کرد. او جزو اولین کسانی است که تاریخ و زندگی ایلات اطراف کارون را به رشته تحریر درآورده و آنها را به تفصیل مجسم نموده است. با رئیس ایل بختیاری موسوم به محمدتقی خان دوستی داشته است و  یادداشتهای او راجع به خوزستان که شامل سوزیانای قدیم و قسمتی از کوه بختیاری است تا مدتی بهترین منبع درباره این سرزمین محسوب می شد. لایارد برخلاف تمام پویندگان قبلی مسیر موافق جهت آب کارون را پیمود، همان مسیری که در سال های بعد توسط ایرانی ها و کاشفان جوان بارها پیموده شده است. 

او از اصفهان به بختیاری آمد و شهری که بیشتر مورد توجه قرار داد، مالمیر (ایذه فعلی) بود. نظر لایارد، که بعدها با کشفیات جدید باستان شناسی نیز سازگار درآمد، این بود که ایذه یا ایزح پایتختی بوده که قبل از پایتختی پازارگاد رونق داشته است. آثار باستانی مالمیر باعث شد که او این محل را از نظر باستان شناسی مهمترین موضع در تمام سرزمین بختیاری قلمداد کند. لایارد در تنگه های مختلف اطراف کارون انواع حجاریها و نقش هایی یافت که در صخره کنده شده بودند. او از خطوط میخی در داخل این تنگه ها رونوشت برداشت که در سالهای بعد خوانده شد.

بررسی زمین شناختی منطقه بختیاری و خوزستان را مدیون آنیس ورت هستیم. او هم در نقشه برداری قسمت سفلای کارون کارهای شایانی کرد و هم درباره زمین شناسی سرزمین خوزستان که به وسیله رود کارون مشروب می شود مطالب زیادی نوشت.

در سال 1932 شخصی به نام ساویر از حکومت انگلیس مامور تحقیق در منطقه بختیاری شد تا درباره ساختن جاده و جلوگیری از نفوذ روسها به دریای آزاد مطالعاتی کند. پس از مسافرت های ساویر بود که مشخص شد عمق قسمت های مختلف کارون چگونه است. او مسیر رود را تا نزدیکی شوشتر به دقت مورد بررسی قرار داد و نتیجه ی  این عملیات را در همان سال منتشر کرد.

از زردکوه تا خوزستان

سرزمین کوهستانی بختیاری در امتداد کوه های زاگرس قرار گرفته است و از شمال به اصفهان، خوانسار، گلپایگان و خمین، از مشرق به کوه های کهگیلویه، از جنوب به دزفول، شوشتر، رامهرمز، و از مغرب به لرستان محدود است. این سرزمین دارای رودهای پر آب، جنگل های بلوط، مراتع و چمنزارهای سرسبز و با صفاست. کوههای مرتفع، دره های عمیق، گذرگاه های با شکوه و بلند، صخره های شگفت آور و برفچالهای طبیعی یکی از بی نظیرترین مناطق ایران را به وجود آورده است. سه رود معروف کارون، زاینده رود و دز از این منطقه سرچشمه می گیرند. رشته کوه زردکوه همچون سدی مرتفع در غرب ایران میزبان باران ها و ابرهای پر باری است که عمدتا از دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس به ایران می آیند.

هوای منطقه شمالی زردکوه در تابستان معتدل و در زمستان ها بسیار سرد است. در جنوب منطقه بختیاری زمستان ها معتدل و تابستان ها گرم است. به همین دلیل است که ایل بختیاری از اول پاییز به سمت جنوب حرکت می کنند و خود را از گزند زمستان سخت شمال بختیاری نجات می دهند. پس از گذشت نوروز کم کم هوای جلگه های جنوب رو به گرمی می گذارد، ایلات به سمت ارتفاعات شمال رو می آورند و در آستانه ماه اردیبهشت خود را به مراتع ییلاقی که پر از گل های متنوع است می رسانند.

رود کارون به طول 850 کیلومتر یگانه رود قابل کشتیرانی ایران است. مسیر کارون از بند  قیر تا مصب آن جز در فاصله کوتاهی در نزدیکی اهواز، پر پیچ و خم و کوهستانی است. فاصله ی مستقیم سرچشمه آن تا خرمشهر، که به اروند رود می ریزد، فقط 290 کیلومتر است. مساحت آبریز آن 57160 کیلومتر مربع است که 18130 کیلومتر مربع آن به رود دز تعلق دارد. بیشتر این ناحیه، جزو بخشی از سلسله زاگرس، جنگلی است.