شماره 1204 ـ پنجشنبه 20 نوامبر  2008

کسانی که همچنان بر عقاید کهنه ی خود پافشاری می کنند و تغییرات را نمی پذیرند، بی گمان به بن بست خواهند رسید. اندیشه باید آمادگی پذیرش دگرگونی را داشته باشد و شیوه های نوینی را که طرح می شوند مورد توجه قرار دهد، اما اگر هنرمند محافظه کارانه به هنر بنگرد، چه بسا که در همان عصر خود از قافله ی حرکت هنری عقب بماند.

در هنر پویا و بالنده نمی توان محافظه کار بودن و تجربه های تازه را ندیده گرفت، چرا که هیچ چیز بیش از نوآوری و تغییر در هنر دارای اهمیت نیست. (بیشترین تاکید در موسیقی است که در طول زمانهای گذشته امکان تغییر و نوآوری را به علت های متفاوت نداشته است.) 

اما برای پرهیز از درگیر شدن در هنر تجاری و پیروی از مد روز و همرنگ جماعت شدن باید که هنرمند همچنان پی گیر آگاهی و شناخت خود باشد و آنچه را که می خواهد، نه آنکه آنچه را می خواهند، بیافریند.

آنچه که سلیقه های روز و مد خواهان است همواره در هنر و آفرینش آن نقش مهمی داشته است، اما تفاوت گذاردن میان آثار هنری روزمره که تابع جریانات هنری روز هستند و دستاوردهای ماندنی همین آثار بسیار دشوار می نماید، که کدامیک از این هنرمندان بعدها به تاریخ سازان هنری تبدیل خواهند شد. تنها با فاصله گرفتن از زمان حال و تبدیل آن به زمان گذشته است که می توان به داوری آثار هنری نشست و تاثیرات و جاذبه های  پایدار آن آثار را مورد سنجش قرار داد.

جاذبه ی هنرمند در آن نیست که تابع جریانات روز باشد، بلکه او باید با به چالش گرفتن همین روزمرگی، اگر موضوعی را نازیبا یافت و در کنش و واکنش  با شرایط بیرونی به انسجام و دستمایه ی اثری منتهی گردید، بی تامل بیافریند. آنچه که در غلیان احساسات و جوشش درونی اندیشه ی هنری وی آفریده شده است، می تواند زیبای نازیبا باشد که میتوان علت آفرینش آن را در شرایط نازیبا و نامطلوب جامعه ی هنرمند دانست. همانند کاریکاتوری که هنرمند کاریکاتوریست با برجسته کردن نکات کوچکی که به چشم نمی آیند و پس از طرح آنها بیننده متوجه می شود که زشتی تصویر چگونه به زیبایی ترسیم شده است، لذت می آفریند و اندیشه را به پرسش وامی دارد.

آنچه اهمیت دارد آن است که چگونه واقعیت پیرامونی هنرمند می تواند در تولید هنری وی بازتاب داده شود و به گونه ای خود را به نمایش بگذارد. در حقیقت آن اثر آینه ی درک و برداشت هنرمند خواهد بود و با آفرینش آن، دنیایی آرمانی و تصویری از نگرش خود را عرضه داشته است.

هنر در حقیقت "فرانمود عصر" باورهای آرمانی و بالنده ی هنرمند است که با آفرینش آن به جستجوی دنیای زیباتری است. نشانه های یک جامعه سالم و آزاد در شوق مردم به نوآوری و خلاقیت و پیروی شان از مدهای باب روز و ابتکار، خود را می نمایاند و در برابر آن، دیدگاههای جوامع کشورهایی که دارای نظام های دیکتاتوری و توتالیتر هستند با یکنواختی ملالت بار و سیاست مهار و کنترل و ممیزی هنرها از بالا، اندیشه را از پویایی تهی ساخته و هنر را نیز در بخشی از تولید خود به میدان سیاست می کشانند و از آن جهت تبلیغ شعارهای حکومتی استفاده می کنند.

هنرمند همواره باید آماده باشد که روشهای خود را تغییر داده  و جسورانه اشکال دیگری را نیز بیازماید و با جستن و کشف کردن و با کوشش برای پی بردن به آنچه در درون، بی قرار و ناآرام رهیافتی می طلبد، افسون کهن بت های هنر را فرو ریزد تا چشم اندازهای جدید و آزادی هنر وی نمایان شود.

بدون شک اما باید گفت که طرفداری از هنر مدرن، همان اندازه خالی از اندیشه و دور از منطق است که مخالفت با آن. اما چیزی که واضح است هنری که در گذشته خلق شده دیگر جذابیتی ندارد که ذهنیت هنرمند را به چالش بطلبد و او را به وسوسه بکشاند تا طرح یا ایده ی نوینی را در کارش در همان سبک و سیاق مورد توجه قرار دهد و بیافریند.

موسیقیدان ایرانی در تاثیرپذیری از دیگر فرهنگها و دیگر سبک های هنری موسیقی در مقایسه با همتای اروپایی اش مشکلات بیشتری پیش روی دارد تا بتواند در مسیر دلخواه قرار گیرد. موسیقی ایرانی را می توان به دو بخش تفکیک نمود: موسیقی ای که با سازهای ایرانی و بر مبنای ردیف و گوشه های موسیقی و با استفاده از فاصله ی ربع پرده اجرا می شود و دیگر موسیقی ای که چندان نگران استفاده از فاصله ی ربع پرده نیست و از سازهای مختلف نیز برای اجرا بهره می گیرد. به گمان من تداخلی نیز نسبت به هم ندارند و هر دو بخش کاملا مستقل می توانند به آفرینش بپردازند.

 از این روی موسیقیدان ایرانی را با همتای اروپایی اش مقایسه کرده ام که در موسیقی اروپایی تنها فاصله ی نیم پرده وجود دارد و موسیقی دان اروپایی برای آفرینش، کافی ست که از حیطه ی کارش آگاهی و شناخت داشته باشد. دستاوردهای پیشینیانش نیز جملگی مکتوب هستند، می ماند ذوق و سلیقه و حرکت . . . اما در همین بخش، موسیقیدان ایرانی که با سازهای سنتی و بر مبنای ردیف و دستگاه آموزش دیده و فواصل ربع پرده را بیشتر به کار می گیرد، اگر بخواهد اندکی نگرش خود را گسترده تر نماید و از دایره ویژه موسیقی ایرانی پای فراتر بگذارد، عوامل و عناصر بیشتری را باید مدنظر داشته باشد، بویژه آگاهی و شناخت از تغییر در زمینه ی کاری که خواهان آن است یعنی به کجا، تا چه اندازه، و چگونه می شود از این عوامل بهره گرفت، که رنگ و حس موسیقی همچنان باقی بماند . . . چون چیزی که نوشته خواهد شد بر مبنای امکانات سازهای غیرایرانی است که ویژگیهای خود را دارا هستند.